تاریخ تشیع سرشار از افتخاراتی است که به دست عالمان متعهد پدید آمدهاست. در این میان، سدة چهارم هجری با حضور شیخ مفید، به دورانی طلایی تبدیل شد. این اندیشمند سترگ، با تدوین دائرهالمعارفی جامع از معارف اسلامی و رهبری علمی جامعه، بیش از 50 سال پرچمدار عرصه فکری مسلمین بود. بینش عمیق و آگاهی او از مخالفان، او را به سلسلهجنبان رنسانس علمی در قرن چهارم بدل کرد و موجب شد تا «صحیفههای سبز» از سوی حضرت ولی عصر(عج) به افتخار او صادر شود و آن حضرت وی را «برادر گرامی و استوار» بخواند.
نبوغ علمی و ریاست شیعه
در میان دانشمندان بزرگ شیعه که تاریخ تشیع به وجودشان افتخار میکند، شیخ مفید جایگاهی بینظیر دارد. او که در سال 336 قمری در عُکْبَرای بغداد متولد شد و «محمد» نام گرفت، به دلیل شغل پدرش به «ابن المعلم» ملقب گردید. دوران خردسالی شیخ مفید با نشانههای بزرگی همراه بود؛ فراست و تیزهوشی او از همان ابتدا نویدبخش آیندهای روشن در جهان اسلام بود. عشق فراوان به علم و تحصیل او را به بغداد کشاند تا فراگیری دانش را آغاز کند. روحیه علمی و معنوی والای او چنان بود که در سن پنج سالگی اجازه روایت از «ابن الیاس» و در هفت سالگی از «ابن سماک» دریافت کرد. این فرزانه تلاشگر، پیش از دوازده سالگی از برخی محدثان روایت اخذ کرده بود و قبل از بیست سالگی از استاد خود، شیخ صدوق، حدیث شنیده بود.
شیخ مفید عالمی مستعد با حافظهای قوی، اندیشهای رسا و بیانی شیوا بود. از نظر علمی، او بر همه معاصران خود برتری چشمگیری داشت و چندین سال ریاست و زعامت شیعه امامیه را عهدهدار بود. مباحثات و مناظرات علمی عمیق، دقیق و احترامآمیز او با علمای اهل سنت، نه تنها بر شهرت و آبروی او در نظر مخالفان افزود، بلکه جایگاه شیعه را در میان اهل سنت ارتقا بخشید. او از هر مجلس بحث و مناظرهای بیرون نمیآمد مگر آنکه مناظرهکنندگان را با بیانات مستند و استدلالهای خود مغلوب و قانع کرده باشد. به تدریج، دانشجویان و محققان فرقههای مختلف مذهبی و غیرمذهبی و متخصصان رشتههای گوناگون به شرکت در مجلس درس او مشتاق میشدند و از خرمن معرفت او بهره میبردند.
استاد مسلم علوم اسلامی
تسلط کامل شیخ مفید در همه رشتههای علمی آن عصر، آوازه دانش او را به تمام ممالک اسلامی رساند. سیل دانشپژوهان به سوی خانه و مسجد و محل تدریس او جذب میشدند. نفوذ او زمانی بیشتر شد که عضدالدوله دیلمی، پادشاه شیعی مذهب آن عصر، به حمایت او برخاست و نهایت احترام و بزرگداشت را نسبت به وی به جا آورد. گفته میشود عضدالدوله بارها به دیدار شیخ مفید میرفت و در بعضی امور از رهنمودهای او مشورت میگرفت و عمل میکرد. به هر حال، بنا به اظهار بیشتر علمای اسلام اعم از شیعه و اهل سنت، شیخ مفید در علوم مختلف اسلامی و رشتههای دینی مانند علم حدیث، رجال، ادبیات، به خصوص اصول، فقه و کلام، تبحر و خبرگی بالایی داشت و استاد مسلم بود.
جایگاه علمی نزد مخالفان
شخصیت بارز علمی شیخ مفید چنان برجسته بود که هیچ کس نتوانسته آن را پنهان کند. حتی برخی مخالفان دین و مذهب، با وجود کینه، عظمت او را درک کرده بودند. خطیب بغدادی در شرح حال عبیدالله بن عبدالله معروف به ابنالنقیب، یکی از علمای متعصب اهل سنت، مینویسد: «چون خبر مرگ شیخ مفید به او رسید، از غایت سرور و شادمانی خانه خود را آراسته ساخت و به اصحاب خود دستور داد که او را تهنیت گویند و به ایشان میگفت: اکنون که مرگ شیخ را دیدم دیگر مرگ بر من دشوار نیست.» این واکنش، هرچند از سر کینه بود، اما خود گواه بر عظمت و تأثیرگذاری بینظیر شیخ مفید بر اندیشههای معاصرینش است.
در میان دانشمندان اهل تسنن نیز شخصیتهایی چون ابن جوزی، ابن حجر عسقلانی و دیگران به تمجید این دانشمند بزرگ پرداختهاند. آنان شیخ را پاسدار علم، فروتن، دارای جایگاهی والا و صاحب نظر در فقه، کلام، تاریخ، حدیث و رجال دانستهاند و ریاست امامیه را به او نسبت دادهاند. ابن حجر عسقلانی مینویسد: «او عالم شیعه و دارای تألیفات بسیاری است که به دویست کتاب میرسد... و به سبب عضدالدوله دارای صولتی عظیم بود. در سال 413 هجری از دنیا رفت و هشتاد هزار شیعه جنازهاش را تشییع کردند. مردی بود بسیار زاهد و با خشوع و حریص در فراگرفتن علم و دانش. یکی دیگر از علمای اهل سنت، در وقایع سال 413 مینویسد: «در این سال عالم شیعه و امام رافضه صاحب مصنفات بسیار و بزرگ شیعیان که معروف به مفید و ابن معلم بود از دنیا رفت. او کسی بود که در علم کلام و فقه و مناظره، گوی سبقت را از دیگران ربود و با اهل هر مذهبی مناظره میکرد. در دولت آلبویه مکانتی عظیم و مقامی ارجمند داشت.»
ستایش علمای شیعه
اکثر علمای اسلام از شیعه و اهل تسنن در مورد شخصیت علمی و معنوی شیخ مفید سخن به میان آورده و از او به شایستگی تمجید کردهاند. علمای شیعه، شیخ را مردی فقیه، مؤلفی زبردست و صاحب دویست کتاب و رساله دانستهاند که همه آنها در حل مشکلی از مشکلات علمی است. او را صاحب فکری بلند و عالی، دارای ذهن دقیق، دور از خطا و گناه، برخوردار از فقاهت و عدالت و بهرهمند از تیزهوشی و فضائل بسیار و کمنظیر شمردهاند.
نجاشی، شاگرد نامدار شیخ مفید، در حق استاد خود میگوید: «شیخ و استاد ما که فضل او در فقه و حدیث و وثقه بودن مشهورتر از آن است که توصیف شود.» او متجاوز از 170 کتاب از تألیفات شیخ را نام میبرد. شیخ طوسی، دیگر شاگرد بزرگ شیخ مفید، میگوید: «ابن معلم (شیخ مفید) از متکلمین شیعه است که در زمان او ریاست شیعه به او منتهی شد و در علم کلام و فقه سرآمد فقهای زمان بود؛ مردی سریعالانتقال و با فطانت و حاضر جواب بود و نزدیک به دویست جلد کتاب کوچک و بزرگ تألیف کردهاست.» علامه حلی نیز در کتاب خلاصه مینویسد: «او از بزرگترین مشایخ شیعه و رئیس و استاد آنهاست؛ هر که پس از او آمده از علم او استفاده کردهاست.»
میراث تمدنی و علمی
شیخ مفید قطعاً یکی از تأثیرگذارترین دانشمندان مسلمان در گستره تمدن اسلامی است. در سایه علوم سرشار، ذهن قوی، نبوغ کمنظیر و پشتکار در کلیه علوم و فنون اسلامی، تقریباً از همه موضوعات علمی رایج عصر خود نظری داشته و به ابراز رأی و اندیشه پرداخته است. تأثیر شیخ را میتوان از چند جهت بررسی نمود:
تربیت شاگردان بزرگ: شیخ مفید شخصیتهایی چون سید مرتضی و سید رضی را تربیت کرد که بعدها همگی از علمای بزرگ به شمار میآمدند و از افتخارات شیعه محسوب میشوند.
تألیف آثار سترگ: تألیف بیش از 200 کتاب و مقاله گواه استواری بر وزانت علمی شیخ مفید است. اغلب این آثار پاسخ سؤالات گوناگون علمی بوده که از شهرها و ممالک اسلامی پرسیدهاند و شیخ با تمام جوانب در عرصههای مختلف آنها را پاسخ داده است.
نوآوری در روش اجتهاد: شیخ در روش اجتهادات فقهی دارای سبک خاص و نوآوریهایی بود که فقها و علما این روشها را گاهی تبیین نمودهاند. او در روش استدلالهای خود ضمن اینکه به نصوص نقلی معتبر بها میداد، از روشهای عقلانی نیز در تمام آثار خود بهره میگرفت.
احیای روش اهل بیت(ع)
یکی از مهمترین ابعاد تأثیرگذاری شیخ مفید، احیای روشهای اهل بیت (ع) و ائمه اطهار در تمام جنبههای علمی و روشی و معرفتشناسی بود. شیخ با فطانت و هوشمندی تمام از این روشها بهره میبرد و آثار فراوانی در این راستا میآفرید. این کار عالمانه و جهادی شیخ مفید، مرادف با ترقی و صعود چند پلهای تمدن اسلامی و فرهنگ متعالی اهل بیت (ع) است که برای دانشمندان اسلامی در هر دورهای الهامبخش است.
شیخ مفید در مقابل تفرقه و تنشهای مذهبی و فرقهای که در ممالک اسلامی در حال شعلهور شدن بود، با هوشیاری روش گفتمان و گفتگو را برای خاموش کردن تعصبات خشمآلود و تنشهای فیزیکی متعصبانه به کار گرفت و موفق هم شد. ایجاد این بستر توسط شیخ مفید در این زمانه، گامی بود در موفقیت مکتب و گسترش روش اهل بیت و آگاهی مردم در این راستا.
آثار ماندگار و روشمند
نجاشی 171 کتاب از تألیفات شیخ را ذکر کرده است که هر یک از آنها در نوع خود هم از روشهای ابداعی و هم روشهای استدلالی خاصی برخوردار بودهاند و آثار و تأثیرات علمی و روشی در دورههای بعد از خود داشتهاند. برخی از این آثار عبارتند از:
در فقه: «المقنعه»، «الفرائض الشریعه و احکام النساء»، «الاعلام»، «المسائل الصاغانیه».
در علوم قرآنی: «الکلام فی دلائل القرآن»، «وجوه اعجاز قرآن»، «النصره فی فضل القرآن».
در علم کلام و عقائد: «اوائل المقالات»، «شرح عقاید صدوق»، «نکت الاعتقادیه». روش شیخ مفید در علم کلام بر بسیاری از متکلمان زمان و پس از شیخ تأثیر بزرگ داشت، چرا که روش شیخ در مناظرات علمی زمان خود بر همه روشها غالب و چیره شد.
در امامت و فلسفه سیاسی: «الافصاح فی الامامه»، «الارشاد»، «جمل»، «تفصیل امیرالمؤمنین علی سائر الصحابه». کتاب «الارشاد» منبعی معتبر در علم تاریخ اهل بیت (ع) است که با دقت تألیف شده و کتابی استدلالی در اثبات امامت نیز هست که دارای جنبههای کلامی و تاریخی میباشد.
در مناظرات: «تصحیح الاعتقاد» و «الفصول المختاره» مجموعهای از مناظرات شیخ با بیش از بیست تن از علما و صاحبنظران عقاید مختلف است که حاکی از تسلط چشمگیر و بصیرت والای شیخ در گفتگو و مناظرات علمی و فرهنگی است.
در دعا و زیارت: کتاب «المزار» شیخ مفید که در دعا و زیارت تألیف شده، یکی از معتبرترین منابع کتابهای زیارتی و دعایی به شمار میآید. این کتاب که براساس متون معتبر آداب و کیفیت و آثار زیارت اهل بیت و رسول الله را تبیین نموده، مورد اعتماد علمای بزرگ شیعه پس از او مانند شیخ طوسی و سید ابن طاووس قرار گرفته است.
رحلت و سوگواری عظیم
شیخ چنان جایگاهی در میان مسلمانان داشت که جمعیت حضور یافته در تشییع جنازه او در بغداد شهرت دارد. نوشتهاند در تشییع او بیش از 80 هزار نفر از شیعیان شرکت جستند که تا آن زمان کمسابقه بود. بیگمان از اهل سنت نیز در تشییع شیخ شرکت کردند و این احترام نبود مگر به خاطر شخصیت و جایگاه علمی شیخ مفید و اثرگذاری علمی و تمدنی او.
سر سلسله داغداران و سوگواران این ماتم عظمی، قلب عالم وجود و دردانه خلقت، حضرت بقیهالله (عج) بود که با اشعاری حزنآلود، احساس خویش را بر آرامگاه او چنین درج کرد:
«لاصوت الناعی بفقدک انه یوم علی آل الرسول عظیم/ ان کان قد غیبت فی جدث الثری فالعدل و التوحید فیک مقیم»
(صدای آنکه خبر مرگ تو را اطلاع داد به گوش نرسد که مردن تو روزی است که بر آل رسول مصیبت بزرگی است. اگر در زیر خاک پنهان شدهای، حقیقت دانش و خداپرستی در تو اقامت گزیده است.)
این اشعار نشان میدهد که تأثیر شیخ مفید بر تمدن اسلامی و ترویج مکتب اهل بیت(ع)، روز به روز در شکوفایی بوده و اکنون عراق با اکثریت پیروان اهل بیت(ع) شاهد گویایی بر این سخن است. شیخ مفید با جهاد علمی خود، روشهای اهل بیت(ع) را در زمانی که آغاز غیبت بود و مردم به ارتباطهایی برای فراگیری مسائل دینی نیاز داشتند، احیا کرد و بنیانی جدید در راه تکمیل علوم اهل بیت گذاشت.
نظر شما